آیا انتشار کربن به هزینه مالی شرکت‌های ایرانی تبدیل می‌شود؟
انتشار کربن در سطح جهانی به یکی از شاخص‌های مهم اقتصادی تبدیل شده است که می‌تواند بر هزینه‌های تولید، صادرات و تأمین مالی شرکت‌ها تأثیر بگذارد. این روند در بازارهای مختلف جهان با توجه به سیاست‌های اقلیمی و نظام‌های قیمت‌گذاری کربن در حال توسعه است، اما وضعیت شرکت‌های ایرانی چگونه است؟
گسترش مفهوم هزینه انتشار کربن در جهان
در گذشته، شرکت‌ها مصرف سوخت و برق را عمدتاً از دیدگاه هزینه انرژی می‌سنجدند، اما طی سال‌های اخیر، انتشار دی‌اکسیدکربن ناشی از این مصرف به یک شاخص اقتصادی و مالی مهم بدل شده است. امروزه میزان انتشار کربن می‌تواند در هزینه صادرات، شرایط قرارداد با مشتریان خارجی، دسترسی به منابع مالی و انتخاب فناوری تولید نقش داشته باشد.
در برخی کشورها، ابزارهایی مانند مالیات کربن یا نظام‌های تجارت انتشار وجود دارد که شرکت‌ها را ملزم به پرداخت هزینه بابت انتشار کربن می‌کند. در مقابل، در بازارهایی که چنین الزامات و نظام‌های قیمت‌گذاری وجود ندارد، انتشار کربن عمدتاً برای مدیریت داخلی و برنامه‌ریزی شرکت‌ها اهمیت دارد.
وضعیت بازار قیمت‌گذاری کربن در جهان
بر اساس گزارش «وضعیت و روندهای قیمت‌گذاری کربن ۲۰۲۶» بانک جهانی، در سال ۲۰۲۵ بیش از ۱۰۷ میلیارد دلار درآمد از ابزارهای قیمت‌گذاری کربن برای بودجه‌های عمومی ایجاد شده است. این رقم نسبت به سال ۲۰۱۶ که کمتر از ۳۰ میلیارد دلار بود بیش از سه برابر شده است.
این گزارش همچنین به وجود ۸۷ سیاست قیمت‌گذاری مستقیم کربن در سطح ملی و منطقه‌ای اشاره می‌کند که دامنه پوشش آن‌ها به نزدیک ۳۰ درصد انتشار جهانی گازهای گلخانه‌ای می‌رسد. میانگین قیمت کربن در این نظام‌ها حدود ۲۱ دلار به ازای هر تن دی‌اکسیدکربن گزارش شده است.
چگونگی حسابداری انتشار کربن در شرکت‌ها
اولین مرحله برای تبدیل انتشار به هزینه مالی، اندازه‌گیری دقیق میزان انتشار شرکت است. استانداردهای بین‌المللی حسابداری انتشار را در سه دسته کلی طبقه‌بندی می‌کنند:
- انتشار مستقیم منابع تحت مالکیت یا کنترل شرکت؛ مانند سوخت مصرفی و گازهای تولیدی فرایندهای صنعتی
- انتشار غیرمستقیم ناشی از انرژی خریداری شده؛ مانند برق، بخار یا گرمایش
- انتشار غیرمستقیم سایر مراحل زنجیره ارزش؛ شامل استخراج مواد اولیه، حمل‌ونقل، تولید و مصرف محصول
دقت در محاسبه انتشار شامل توجه به نوع سوخت، ویژگی مواد اولیه، روش اندازه‌گیری و مرز سازمانی گزارش‌دهی است و برای گزارش‌های رسمی یا قراردادهای بین‌المللی، نیاز به مستندات قابل بررسی و تأیید مستقل دارد.
تبدیل انتشار کربن به هزینه مالی و نمونه بازار اروپا
برای تبدیل انتشار به هزینه مالی، لازم است قیمت یا سازوکار اعمال‌شده بر شرکت مشخص شود. در نظام‌های مالیات کربن، هزینه برابر با میزان انتشار ضرب در نرخ مالیات است. در نظام تجارت انتشار، هزینه به تعهد و قیمت مجوزهای انتشار بستگی دارد.
یکی از نمونه‌های مهم، سازوکار تعدیل کربن مرزی اتحادیه اروپا (CBAM) است که از اول ژانویه ۲۰۲۶ اجرایی شده و بر محصولات آهن، فولاد، سیمان، آلومینیوم، کود، برق و هیدروژن تأثیر می‌گذارد. بر اساس اعلام کمیسیون اروپا، قیمت گواهی‌های CBAM برای سه‌ماهه‌های نخست و دوم سال ۲۰۲۶، حدود ۷۵ یورو به ازای هر تن دی‌اکسیدکربن بوده است.
این سازوکار امکان انتقال هزینه اقتصادی کربن از واردکنندگان اروپایی به صادرکنندگان خارجی از جمله شرکت‌های ایرانی را فراهم می‌کند، هرچند تعهد قانونی بر عهده واردکننده است.
وضعیت شرکت‌های ایرانی در برابر هزینه‌های کربن
بررسی وضعیت داخلی ایران نشان می‌دهد که تاکنون نظام ملی جامع و فراگیر مالیات یا نظام تجارت انتشار کربن با تعهدات مشابه بازارهای پیشرفته به طور رسمی اجرا نشده است. بنابراین، شرکت‌های ایرانی مستقیماً مالیات کربن با نرخ و سازوکار مشخص نمی‌پردازند.
با این حال، شرکت‌ها با هزینه‌های محیط‌زیستی مرتبط با رعایت استانداردها، کنترل آلودگی و تعهدات قراردادی مواجه‌اند ولی این هزینه‌ها متفاوت از مالیات کربن رسمی هستند.
همچنین برای شرکت‌های ایرانی که به بازارهای خارجی صادرات دارند، شناسایی مشتریان و بازارهای هدف اهمیت دارد؛ زیرا ممکن است خریداران خارجی گزارش انتشار محصول را درخواست کنند و شرکت‌ها نیازمند داده‌های دقیق و قابل استناد برای پاسخگویی باشند.
بازار اعتبار کربن و فرصت‌های مالی احتمالی
اعتبار کربن نشان‌دهنده یک تن معادل دی‌اکسیدکربن کاهش‌یافته یا حذف‌شده است که پس از طی مراحل حسابداری، پایش و تأیید صادر می‌شود. شرکت‌ها می‌توانند از طریق پروژه‌های کاهش انتشار مانند افزایش بهره‌وری انرژی، بازیابی گازهای مشعل و توسعه منابع تجدیدپذیر، اعتبار کربن تولید کنند.
اما تولید و فروش اعتبار کربن نیازمند روش‌شناسی معتبر، اثبات کاهش واقعی، پایش دقیق و ثبت رسمی در بازارهای مرتبط است و صرف تولید اعتبار کربن به معنای درآمدزایی قطعی نیست.
منبع: تجارت نیوز
